Op 26 juni 2026 publiceerde het kabinet het Ontwerp-Natuurplan met de stappen die Nederland zal zetten om de natuur te beschermen en te voldoen aan de doelen van de Natuurherstelverordening (NHV).[1] De verordening bouwt voort op de bestaande verplichtingen, onder meer in de Kaderrichtlijn water en de Vogel- en habitatrichtlijn.[2] De natuurherstel verplichtingen zijn uitdrukkelijk bedoeld om ook bij te dragen aan de klimaatmitigatie en adaptatie doelstellingen van de EU.[3] Uiterlijk in 2030 moeten lidstaten herstelmaatregelen nemen op minstens 30% van de oppervlakte van de leefomgevingen die niet in goede staat verkeren. In 2040 moet dit percentage omhoog naar minstens 60% en vervolgens in 2050 naar 90% van de oppervlakte van deze gebieden.[4] Tot 2030 moeten lidstaten waar passend voorrang geven aan herstelmaatregelen binnen Natura 2000-gebieden. Belangrijk is wel dat de verordening ook doelen stelt voor verschillende ecosystemen buiten Natura 2000 gebieden, waaronder natuurgebieden, stedelijke en landelijke gebieden.[5]

Dit zijn grote opgaven voor Nederland en we liggen niet op koers om de bestaande doelen te halen. Begin september concludeerde het PBL dat hoewel de plannen van kabinet-Jetten de stikstofdoelen ‘binnen bereik’ brengen, ze op dit moment onvoldoende zijn om zonder meer Nederland van het stikstofslot te halen.[6] Ook ziet het er zeer somber uit voor de waterkwaliteitsdoelen onder de Kaderrichtlijn Water, die Nederland op 1 januari 2027 gehaald moet hebben.[7]  Rechtszaken liggen dan op de loer. MOB heeft al aangekondigd nieuwe procedures te beginnen tegen de stikstofplannen van landbouwminister Van Essen[8] en waarschuwt ook voor “een tsunami van juridische procedures” onder de Kaderrichtlijn water.[9]

Met doelen die verder in de toekomst liggen kan het Natuurplan perspectief bieden op hoe we de natuur in Nederland beter kunnen beschermen. In de voorgenomen plannen lijkt het kabinet echter terughoudend. Het kiest voor een ‘zo lastenluw mogelijke uitvoering van de NHV, zonder nationale koppen’.[10] Het ontwerp-Natuurplan schetst wat Nederland al doet onder bestaande wetgeving, en maakt een inschatting van de restopgave. Het kabinet besteedt veel aandacht aan de bestaande stikstof aanpak die tegelijkertijd met de Tweede Kamer is gedeeld. Hoewel het ontwerpplan aangeeft ‘de mogelijke extra maatregelen voor die restopgave’ te beschrijven, worden ‘hierbij nog geen keuzes’ gemaakt.[11] Dit zal pas over een jaar in het definitieve Natuurplan volgen.

Deze terughoudendheid leidde tot kritiek. Zo roept Natuurmonumenten het kabinet op concreter te zijn, verder vooruit te kijken en ‘eerlijk’ te wezen ‘over wat nodig is’.[12] LTO benadrukt dat natuurherstel ‘alleen [kan] slagen als er duidelijkheid is over gevolgen, financiering, compensatie en toekomstperspectief’.[13] De Reflectie van het PBL op het Ontwerp-Natuurplan geeft hiervoor waardevolle aanbevelingen. Als eerste constateert het PBL dat het Ontwerp-Natuurplan aanvullend beleid mist – ook voor 2030 doelen – op een aantal terreinen, zoals rivieren, behoud van stedelijke groene ruimte en de achteruitgang van bestuivers. Verder moet het natuurbeleid breder worden ingestoken: de huidige nadruk op Natura 2000 gebieden ‘weerspiegelt bij lange na niet de breedte van de doelen van de NHV’. Het PBL beveelt terecht aan om een realistische inschatting te maken van de restopgave – iets wat wél zou kunnen op basis van de bestaande indicatoren. Het kabinet dient prioriteit te geven aan systeemherstel, waarbij het de belangrijkste drukfactoren in samenhang bekijkt. Daarbij helpt het niet dat het kabinet de opgaven per artikel behandelt. Als laatste vraagt het PBL meer aandacht voor de uitvoerbaarheid van natuurherstel plannen, waarvoor langetermijn investeringen en duidelijke afspraken nodig zijn tussen Rijk en andere overheden.

Komend jaar biedt een belangrijke kans aan beleidsmakers om samen met wetenschappers, uitvoeringprofessionals en andere betrokkenen de plannen verder uit te werken. Vervolgens is het aan het kabinet om met duidelijke en voldoende ambitieuze keuzes te bepalen hoe met de middelen de natuurdoelen op de langere termijn worden bereikt. Daarmee kan het kabinet toekomstige rechtszaken voorkomen en verdere juridisering van de leefomgeving tegengaan.[14] Zo komt Nederland van het stikstofslot en voorkomen we een toekomstig waterslot en wellicht ook natuurslot.

Auteurs:

• Dr. Natalie Dobson, jurist gespecialiseerd in duurzaamheid en Europees recht, lid van de VMR werkgroep Mondiale duurzaamheid en recht
• Prof. dr. Meike Bokhorst, Universiteit Utrecht

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

[1] Nederlandse natuur sneller herstellen | Rijksoverheid.nl

[2] Zie ook de presentaties van een VMR-bijeenkomst hierover: EU-Natuurherstelverordening en de gevolgen voor het nationale omgevingsrecht en -beleid - VMR.

[3] NHV, artikel 1, lid 1(b) en preambule alinea 1.

[4] NHV, artikel 4, lid 1.

[5] Zie voor meer informatie over de aanvullende verplichtingen van de NHV: Natuurherstelverordening | Levend Landschap.

[6] Ambitieus kabinetspakket brengt nieuw stikstofdoel binnen bereik, maar uitvoering vraagt uiterste van boeren en overheid | Planbureau voor de Leefomgeving.

[7] Naleving Europese richtlijn voor waterkwaliteit vereist marktgerichte oplossingen - ESB. Zie ook Vrijwel alle zwemwateren zijn chemisch vervuild, maar zwemmers worden daar niet op gewezen | Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW). De 2026 herijking van het Deltaplan constateerde dat miljarden extra nodig zijn, onder andere om de waterkwaliteit te beschermen, en dat ‘urgentie vraagt keuzes’. Miljarden extra nodig voor wateraanpak, maar zelfs dan niet alle schade te voorkomen.

[8] Verdeelde reacties op rapport over stikstofplannen, nieuwe rechtszaken verwacht.

[9] Johan Vollenbroek: nieuw kabinet moet hard ingrijpen om ‘waterslot’ te voorkomen - Joop - BNNVARA.

[10]  Hoofdlijnenbrief uitvoeringswet Natuurherstelverordening, 26 augustus 2026,  https://open.overheid.nl/overheid/openbaarmakingen/api/v0/attachment/a8357c08-774a-47fa-944d-e661474c3721.

[11] Ontwerp-Natuurplan 2026, https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-1266542.pdf, p.5.

[12] Zie b.v.: Ontwerp-Natuurplan: durf te kiezen voor natuur | Natuurmonumenten.

[13] Oproep aan Tweede Kamer: Zet geen onomkeerbare stappen voor boeren en tuinders met een onvolledig Natuurplan - LTO.

[14] Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur, juni 2024, Met recht balanceren: juridisering in de leefomgeving.