Kennisnetwerk en discussieplatform
Op 9 november begint in het Turkse Antalya de 31e VN-klimaattop (COP31). Vertegenwoordigers uit bijna alle landen buigen zich over een uitgebreide agenda: schone energie, groene industrialisatie, klimaateducatie en klimaatdoelen – die ondertussen helaas steeds verder uit het zicht raken.[1]
Eén belangrijke bondgenoot in de strijd tegen klimaatverandering krijgt op internationale klimaattoppen echter nog altijd weinig aandacht: de bodem.[2] Gezonde bodems herbergen een enorme diversiteit aan organismen die helpen de gevolgen van klimaatverandering op te vangen.[3] Plantenwortels en regenwormen dragen bijvoorbeeld bij aan een goede bodemstructuur, waardoor overtollig regenwater beter in de bodem kan infiltreren.[4] Bacteriën en schimmels spelen op hun beurt een essentiële rol bij de afbraak en omzetting van organisch materiaal, processen die bijdragen aan het vasthouden van vocht in de bodem.[5] Onderzoek laat verder zien dat ondergrondse schimmels (en dan specifiek de ‘mycorrhizaschimmels’) enorm belangrijk zijn voor de vastlegging en opslag van koolstof in de bodem.[6]
Toch staan bodems wereldwijd onder toenemende druk. Het duurt duizenden jaren om gezonde bodems te vormen, maar dat werk van talloze bodemorganismen kan in korte tijd teniet worden gedaan door de aanleg van een nieuw datacentrum of het intensief gebruik van zware landbouwmachines.[7] Ook wordt het bodemleven blootgesteld aan vervuiling, onder meer door industriële lozingen, het gebruik van pesticiden en kunstmest, en medicijnresten.
De juridische bescherming van bodems schiet nu tekort. Het recht benadert bodems, simpel gezegd, als iets dat mensen kunnen gebruiken, aanpassen of bebouwen, binnen netjes gedefinieerde perceelsgrenzen, in plaats van als levende ecosystemen vol complexe ondergrondse verbindingen.[8] Bodembeleid is doorgaans verspreid over verschillende ministeries en beleidsterreinen, met soms conflicterende belangen en zonder een duidelijk belegd mandaat om de bodemgezondheid op de lange termijn te waarborgen. Er bestaat geen internationaal verdrag dat specifiek en integraal gericht is op de bescherming van bodems, en hoewel op Europees (EU) gebied de nieuwe Bodemmonitoringsrichtlijn een belangrijke stap vooruit is,[9] is monitoring alleen niet voldoende.[10] We moeten bodems ook daadwerkelijk beschermen tegen aantasting en duurzaam bodemgebruik stimuleren.
Bodembescherming laat zich niet binnen één ministerie of één land oplossen.[11] De COP biedt daarom een belangrijke gelegenheid om de relatie tussen bodembescherming en klimaatbeleid nadrukkelijker op de internationale agenda te zetten. Landen kunnen daar kennis en ervaringen uitwisselen over hoe bodembescherming beter kan worden verankerd in klimaatbeleid en gerelateerde beleidsterreinen, bijvoorbeeld door bodembescherming mee te nemen in handelsverdragen, milieueffectrapportages en klimaatadaptatieplannen.[12] COP31 kan zo een impuls geven aan een meer samenhangende aanpak, waarin bodems niet langer tussen verschillende beleidsterreinen en verantwoordelijkheden vallen, maar structureel aandacht krijgen. Het is hoog tijd dat bodems niet langer aan de zijlijn staan, maar een vaste plek krijgen op de klimaatagenda.
Auteurs: dr. mr. Edwin Alblas, Universitair docent milieurecht aan de universiteit van Wageningen en lid van de VMR werkgroep Mondiale Duurzaamheid en Recht, en Prof. dr. ir. Liesje Mommer, hoogleraar ondergrondse ecologie aan universiteit van Wageningen.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
[1] ‘UN Climate Change Conference - Antalya, November 2026 | UNFCCC’ <https://unfccc.int/cop31>.
[2] Edwin Alblas & Freya Mulvey, ‘Climate Law’s Neglected Ally: The Case for Regulating Soil | Feature from King’s College London’ <https://www.kcl.ac.uk/climate-laws-neglected-ally-the-case-for-regulating-soil>.
[3] MA Anthony, SF Bender & MGA van der Heijden, ‘Enumerating Soil Biodiversity’ (2023) 120 Proceedings of the National Academy of Sciences e2304663120.
[4] Christine Fischer e.a., ‘Plant Species Richness and Functional Groups Have Different Effects on Soil Water Content in a Decade-Long Grassland Experiment’ (2019) 107 Journal of Ecology 127.
[5] Markus Lange e.a., ‘Plant Diversity Increases Soil Microbial Activity and Soil Carbon Storage’ (2015) 6 Nature Communications 6707.
[6] JH Hawkins e.a. ‘Mycorrhizal mycelium as a global carbon pool’ (2023) Current biology, 33(11), R560-R573.
[7] MA Tsiafouli e.a., ‘Intensive Agriculture Reduces Soil Biodiversity across Europe’ (2015) 21 Global Change Biology 973 <https://doi.org/10.1111/gcb.12752>
[8] E Alblas e.a., ‘Bridging Law and Soil Science to Promote Soil Health’ (2025) 76 European Journal of Soil Science e70127 <https://doi.org/10.1111/ejss.70127>. Zie ook: CW Backes & EC Alblas, ‘Crises in de landbouw: van verkokerde wetten naar weidse blik? Reeks “Duurzaamheid”’ (2024) 2024 Sociaal-economische wetgeving : tijdschrift voor Europees en economisch recht / Nederlandse Vereniging voor Europees Recht 58.
[9] Richtlijn (EU) 2025/2360 van het Europees Parlement en de Raad van 12 november 2025 inzake bodemmonitoring en bodemveerkracht (richtlijn bodemmonitoring).
[10] M Raffelsiefen Y& T Strassburger, ‘The Protection of Soil: Does the European Union Live Up to Its Own Ambitions?’ in Harald Ginzky e.a. (eds), International Yearbook of Soil Law and Policy 2016 (Springer International Publishing 2017) <https://doi.org/10.1007/978-3-319-42508-5_23> accessed 2 October 2026
[11] WH van der Putten e.a., ‘Soil Biodiversity Needs Policy without Borders’ (2023) 379 Science 32 <https://doi.org/10.1126/science.abn7248>.
[12] R Lal e.a., ‘The Role of Soil in Regulation of Climate’ 376 Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 20210084 <https://doi.org/10.1098/rstb.2021.0084>
