Marlon Boeve - Voorwoord
Marlon Boeve
Voorzitter VMR, hoogleraar omgevingsrecht in gebiedsontwikkeling, TU Delft
Van harte welkom op de 16e editie van de VMR Actualiteitendag!
Na vandaag bent u weer volledig op de hoogte van de actualiteiten op het terrein van het milieurecht en het omgevingsrecht. Elf deskundigen praten u bij. Op het programma staan onder meer de actualiteiten en ervaringen met het algemeen bestuursprocesrecht, de vergunningen en algemene regels, zorgplichten onder de Omgevingswet, milieueffectrapportage, milieu in het omgevingsplan en de BOPA en maatwerk in de milieurechtspraak. Daarnaast komen de actuele ontwikkelingen over soortenbescherming en Natura 2000 en stikstof, waterkwaliteit, PFAS en bodem voorbij.
Het bestuur van de VMR is bijzonder dankbaar dat elf deskundigen bereid zijn de VMR Actualiteitendag weer tot een succes te maken en u in één dag bij te praten over de belangrijkste actuele ontwikkelingen in het omgevingsrecht. Vijf jonge onderzoekers presenteren vandaag hun onderzoek tijdens een postersessie. In de pauzes kunt u met ze in gesprek.
Ik wens u namens het bestuur een prettige, inspiratievolle en leerzame dag toe.
Dit programmaboekje is digitaal beschikbaar gesteld aan de deelnemers. Via het digitale boekje kan de meeste literatuur worden geraadpleegd. U kunt dit boekje ook als pdf downloaden, maar dan zijn de links niet beschikbaar.
Marlon Boeve
9.35 - 10.05 Hanna Tolsma - Algemeen bestuursprocesrecht
Hanna Tolsma
Hoogleraar Besluitvorming en rechtsbescherming in het omgevingsrecht, Rijksuniversiteit Groningen
PRESENTATIE Hanna Tolsma
Onderwerp
In deze bijdrage wordt een overzicht gegeven van een selectie van belangrijke ontwikkelingen in het bestuurs(proces)recht. De komst van de Omgevingswet en de aandacht voor snelle en efficiënte procedures vormen de aanleiding van een aantal ontwikkelingen in de jurisprudentie en de wetgeving die in deze presentatie behandeld worden. Aan de orde komt onder meer rechtspraak over vroegtijdige participatie en het bindend adviesrecht van de gemeenteraad bij bopa’s. Ook wordt aandacht besteed aan de ontwikkelingen op het gebied van wetgeving gericht op versnelling van procedures van besluitvorming en rechtsbescherming (zoals de Reparatiewet Varkens in Nood-arrest, de Wet versterking regie volkshuisvesting en de Wet op de defensiegereedheid).
Literatuur
• H.D. Tolsma, ‘Strijd om de fysieke leefomgeving: het sectorale defensiebelang eerst!?’, M en R 2025/78
• Voorstel Reparatiewet Varkens in Nood-arrest
• Voorstel Wet versterking regie volkshuisvesting
Jurisprudentie
Belanghebbende
- ABRvS 8 oktober 2025, ECLI:NL:RVS:2025:4610
- ABRvS 10 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5985 (conclusie A-G Widdershoven)
- ABRvS 17 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6152
- ABRvS 11 februari 2026, ECLI:NL:RVS:2026:739
Relativiteitsvereiste
- ABRvS 1 oktober 2025, ECLI:NL:RVS:2025:4651
Vroegtijdige participatie
- Rb. Amsterdam 1 december 2025, ECLI:NL:RBAMS:2025:9275
- Rb. Midden-Nederland 24 december 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:6928
- Rb. Midden-Nederland 12 januari 2026, ECLI:NL:RBMNE:2026:30
- Rb. Noord-Nederland 19 januari 2026, ECLI:NL:RBNNE:2026:94
Bindend advies
- Rb. Overijssel 26 juni 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:4186
- Rb. Zeeland-West-Brabant 19 december 2025, ECLI:NL:RBZWB:2025:9131
- Rb. Zeeland-West-Brabant (vzr.) 29 januari 2026, ECLI:NL:RBZWB:2026:533
Ongemotiveerd afdoen falende beroepsgronden
- ABRvS 11 februari 2026, ECLI:NL:RVS:2026:762
10.05 - 10.35 Maarten Verhoeven - Maatwerk in de milieurechtspraak (en de rest van het omgevingsrecht)
Maarten Verhoeven
Senior rechter, Rechtbank Oost-Brabant
PRESENTATIE Maarten Verhoeven
Onderwerp
De (bestuurs)rechtspraak in het omgevingsrecht wordt in menige koffie-corner besproken. Het duurt te lang. Ze zijn te actief, politiek gekleurd of juist te passief. Moet ik nog faxen? Raakt de bestuursrechter het vertrouwen in de rechtspraak kwijt? Na een korte reflectie op deze vragen worden enkele knelpunten en de daarvoor gekozen maatwerkoplossingen in de huidige praktijk besproken:
- prioritering van zaakstromen
- regie in de zaak en de rol van partijen daarin
- het schrappen van instanties (wetsvoorstel versterking regie volkshuisvesting).
- misbruik procesrecht
Literatuur
- David Schelfhout, ‘Vertrouwen in het verandervermogen van de rechtspraak’, Rechtstreeks 2023, afl. 1, p. 43-51.
- Henk Gierveld ‘Gewijzigd voorstel Wet versterking regie volkshuisvesting’ TO 2025, nr. 4
- Mr. drs. J. Heymans & mr. A. Collignon De Omgevingswet in de rechtspraktijk, BR 2025/47
- Mr. C.M.H. Wildeboer Schut & mr. T.E.P.A. Lam Hoe zit het ook alweer met versnelling van de woningbouwopgave? Bb 2025/76
Jurisprudentie
- ABRvS 23 juli 2025, ECLI:NL:RVS:2025:3447, AB 2025/307, m.nt. C.N. van der Sluis.
- RbObr 4 september 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:5569
10.35 - 11.05 Valérie van 't Lam - Vergunningen en algemene regels
Valérie van ‘t Lam
Advocaat Stibbe Amsterdam en bijzonder hoogleraar milieurecht, Rijksuniversiteit Groningen
PRESENTATIE Valerie van 't Lam
Onderwerp
Actualiteiten over de milieuvergunning en algemene regels zowel in het kader van de Wabo als de Omgevingswet voor zover niet al besproken door andere sprekers.
Literatuur
Jurisprudentie
Onder meer de volgende uitspraken zullen worden besproken:
1. Activiteitenbesluit milieubeheer / Besluit activiteiten leefomgeving, o.a.
ZZS en pZZS
- Rb. Zeeland-West-Brabant 21 augustus 2025, ECLI:NL:RBZWB:2025:5586
- Rb. Overijssel 13 oktober 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:6026
- Rb. Oost-Brabant 31 oktober 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:7046
2. Omgevingsvergunning voor milieu, o.a.
a. Systematiek milieubelastende activiteit, inclusief overgangsrecht
- HvJ Europese Unie 22 februari 2024, ECLI:EU:C:2024:145
- ABRvS 30 juli 2025, ECLI:NL:RVS:2025:3549
b. Aanscherpen en weigeren Wabo/Ow
- Rb.Midden-Nederland 15 mei 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:2311
- Rb. Zeeland-West-Brabant 22 mei 2025, ECLI:NL:RBZWB:2025:3244
- Rb.Oost-Brabant 7 oktober 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:6158
c. Varia: ZZS, voorzorg, civiel en mensenrechten (kort)
- Hof Den Haag 25 maart 2025, ECLI:NL:GHDHA:2025:431
- Rb.Den Haag 29 juli 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:14481
3. Afval(stoffen) / Zware ongevallen
- Rb.Den Haag 13 juni 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:10818
- ABRvS 26 november 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5735
4. Handhaving, o.a. functioneel daderschap
- ABRvS 24 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6370
11.05-11.30 PAUZE
Koffie en thee in de zijruimtes
Tijdens de pauzes kunt u ook in gesprek met de promovendi die hun onderzoek met een poster aan u laten zien.
11.30 - 12.00 Fleur Onrust - Soortenbescherming
Fleur Onrust
Advocaat-partner SIX advocaten
PRESENTATIE Fleur Onrust
Onderwerp
De ontwikkelingen in de jurisprudentie (ABRvS, Rechtbanken, HvJEU) en regelgeving omtrent soortenbescherming op grond van de Habitat- en Vogelrichtlijn. Aan de orde komen beschermde soorten (de wolf), schadelijke handelingen, de rol van mitigerende maatregelen, het opzetvereiste, de vereisten voor vergunningverlening van een omgevingsvergunning voor een flora en fauna-activiteit. De zorgplicht voor soortenbescherming onder de Omgevingswet. Na-isolatie en e-DNA.
Literatuur
- F. Onrust, Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Soortenbescherming, BR 2025/67;
- A. Trouwborst Gunstige staat van instandhouding: cruciale meetlat scherper in beeld na drietal Europese wolvenzaken, NBR 2025/212;
- M en R 2025/90 - Met noot - Collignon, A. - Rechtbank Noord-Nederland - 12-6-2025. Evidente overtreding van de specifieke zorgplichtbepaling. Niet nodig dat er sprake is van ernstige (nadelige) gevolgen.
Jurisprudentie
- HvJ 11 juli 2024, C-601/22, ECLI:EU:C:2024:595 (Tirol Wolf)
- HvJ 12 juni 2025, C-629/23, ECLI:EU:C:2025:429, (Estland) (art. 14)
- HvJ 1 augustus 2025, C-784/23, ECLI:EU:C:2025:609 (Estland) (opzet/storingsverbod Vrl)
- Rb. Noord Nederland 12 juni 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:2278, m.nt. Collignon M en R 2025/90
- ABRvS 23 juli 2025, ECLI:NL:RVS:2025:3439 (Edelherten)
- Rb. Midden-Nederland 12 september 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:4883
- Rb. Den Haag 16 september 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:16921
- Rb. Noord-Nederland 16 september 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:3813
- Rb. Gelderland 2 oktober 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:8229
- Rb. Noord-Nederland 3 oktober 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4167
- Rb. Overijssel 3 oktober 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:5836
- Rb. Noord-Holland 15 oktober 2025, ECLI:NL:RBNHO:2025:12125
- Rb. Noord-Nederland 28 oktober 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4420
12.00 - 12.30 - Ralph Frins -Natura 2000 en stikstof
Ralph Frins
Universitair hoofddocent Omgevingsrecht, Tilburg University
PRESENTATIE Ralph Frins
Onderwerp
Actuele ontwikkelingen op het gebied van het gebiedsbeschermingsrecht en stikstofdepositie. Naast enkele cruciale uitspraken wordt ingegaan op ontwikkelingen m.b.t. wet- en regelgeving en beleid.
Literatuur
- F. Onrust, ‘Kroniek Natuurbeschermingsrecht – Gebiedsbescherming (deel 2)’, BR 2025/73;
- R.H.W. Frins e.a., ‘De EU-Natuurherstelverordening: krijgt de natuur eindelijk de plek die zij verdient? Deel I: de inhoud van de verordening’, SEW 2025/94;
- R. H.W. Frins & A. Trouwborst, ‘De EU-Natuurherstelverordening: krijgt de natuur eindelijk de plek die zij verdient? Deel II: de uitvoering van de verordening in Nederland’, SEW 2026 (verschijnt in maart 2026).
Jurisprudentie
Zie de op de powerpointslides opgenomen uitspraken en ECLI-nrs.
12.30 - 13.15 uur - LUNCH
De lunch wordt verzorgd door Huize Molenaar.
Tijdens de pauzes kunt u ook in gesprek met de promovendi die hun onderzoek met een poster aan u laten zien.
13.15 - 13.45 Kars de Graaf - Zorgplichten onder de Omgevingswet
Kars de Graaf
Hoogleraar bestuursrecht en duurzaamheid, Rijksuniversiteit Groningen en Regeringscommissaris Omgevingswet
PRESENTATIE Kars de Graaf
Onderwerp
Het wettelijk stelsel van de Omgevingswet kent een bijzondere plek toe aan algemene en specifieke zorgplichten. Die plek wordt geduid aan de hand van zowel de beoogde werking als de meest recente jurisprudentie.
Literatuur
- F.P.C.L. Tonnaer, ‘Zorgplicht: omgevingsrechtelijk instrument van de toekomst?’, TO 2019/3
- J.K. van de Poel, ‘Zorgplichten voor het milieu onder de Omgevingswet’, M en R 2019/72
- M.J. Bloos, F. Mattheijer & L.J. Wildeboer, ‘Zorgplichten, ei van Columbus of zorgenkindje?’, TBSenH 2024, p. 109-116.
- A. Collignon, ‘Zorgplichten in het omgevingsrecht’, in: M.H. Ippel e.a., Zorgplichten in het bestuursrecht (VAR-reeks 170), p. 135 e.v.
- Y. Schönfeld, ‘De Omgevingswet in de jurisprudentie van 2025 (deel 2)’, TO 2026/1
- https://iplo.nl/regelgeving/omgevingswet/zorgplicht/
Jurisprudentie
- Rb. Rotterdam (vzr.) 14 februari 2025, ECLI:NL:RBROT:2025:1816 MenR 2025/56, m.nt. Arentz (spec. zorgplicht mba)
- Rb. Noord-Nederland (vzr.) 12 juni 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:2278 MenR 2025/115, m.nt. Collignon (spec. zorgplicht f&f)
- Rb. Oost-Brabant (vzr.) 2 juli 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:3947 (spec. zorgplicht mba)
- Rb. Limburg (vzr.) 2 juli 2025, ECLI:NL:RBLIM:2025:6311 (spec. zorgplicht mba)
- Rb. Rotterdam 7 augustus 2025, ECLI:NL:RBROT:2025:9750 (spec. zorgplicht mba)
- Rb. Gelderland (vzr.) 2 september 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:7400, MenR 2025/115, m.nt. Collignon (alg. zorgplicht)
- Rb. Oost-Brabant 9 december 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:8044 (alg. zorgplicht)
- Rb. Noord-Nederland 9 maart 2026, ECLI:NL:RBNNE:2026:679 (spec. zorgplicht gebruik bouwwerk)
13.45 - 14.15 Marcel Soppe - Milieueffectrapportage
Marcel Soppe
Advocaat bij RNMW advocaten
PRESENTATIE Marcel Soppe
Onderwerp
Actualiteiten in regelgeving en jurisprudentie inzake milieueffectrapportage
Jurisprudentie
- HvJ EU 8 mei 2025, ECLI:EU:C:2025:321 (SoGent)
- HvJ EU 6 maart 2025, C-41/24, ECLI:EU:C:2025:140 (Ierland/O’Flynn Construction)
- ABRvS 11 juni 2025, ECLI:NL:RVS:2025:2648 (geitenhouderij Zevenhuizen)
- ABRvS 26 november 2025, ECLI:NL:RVS:2025:5732 (Paraplubestemmingsplan kleine windmolens gemeente Dantumadiel)
- ABRvS 11 maart 2026, ECLI:NL:RVS:2026:1400 (wijziging luchthavenverkeersbesluit Schiphol); deze usp is zeer recent en stond dus nog niet in programmaboekje
- Rb. Midden-Nederland 5 december 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:6505 (biogasinstallatie Luttelgeest)
- Rb. Oost-Brabant 6 februari 2026, ECLI:NL:RBOBR:2026:856 (biogasinstallatie Nistelrode)
14.15 - 14.45 Tessa Rötscheid - Water
Tessa Rötscheid
Promovenda Utrecht Centre for Water, Oceans and Sustainability Law
PRESENTATIE Tessa Rötscheid
Onderwerp
In deze bijdrage worden de belangrijkste actualiteiten besproken in relatie tot de Kaderrichtlijn Water (KRW). Daarbij wordt onder meer ingegaan op de vraag of Nederland na het verstrijken van de (verlengde) deadline op 22 december 2027 in een ‘watercrisis’ terecht komt. Ook worden enkele uitspraken besproken. Tot slot wordt stilgestaan bij enkele (voorgestelde) wijzigingen/ontwikkelingen in de (Europese) wet- en regelgeving.
Literatuur
Rötscheid e.a., ‘25- jarig jubileum van de Kaderrichtlijn Water: reden voor een feestje of een moment van bezinning?’, M en R 2025/54.
Jurisprudentie
- ABRvS 18 februari 2026, ECLI:NL:RVS:2026:917
- Rb. Den Haag 11 februari 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:2175
- Vz. Rb. Noord-Nederland 2 december 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4979, JM 2026/40, m.nt. J.K. van de Poel
14.45 - 15.00 PAUZE
Tijdens de pauzes kunt u ook in gesprek met de promovendi die hun onderzoek met een poster aan u laten zien.
15.00 - 15.30 Danielle Roelands-Fransen - Milieu in het omgevingsplan en de BOPA
Daniëlle Roelands-Fransen
Advocaat bij Pels Rijcken
PRESENTATIE Daniëlle Roelands-Fransen
Onderwerp
Onder de Omgevingswet vormt het omgevingsplan een centraal instrument waarin ook regels voor milieubelastende activiteiten worden opgenomen. Voor de Omgevingswet golden hoofdzakelijk algemene regels op rijksniveau. Een deel van de milieuregels die voorheen waren opgenomen in het Activiteitenbesluit milieubeheer worden via het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) en de bruidsschat (hoofdstuk 22 omgevingsplan) voortaan geregeld in het omgevingsplan. Daarmee ontstaat voor gemeenten meer afwegingsruimte om milieuregels te stellen.
Tijdens deze inleiding wordt u meegenomen in de wijze waarop milieuregels in het omgevingsplan kunnen worden opgenomen én de manier van toetsing aan milieuregels in het kader van de beoordeling van ETFAL bij het verlenen van een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA).
15.30 - 16.00 Anne de Vries - PFAS - actuele ontwikkelingen
Anne de Vries
Jurist bij ChemLegal
PRESENTATIE Anne de Vries
Onderwerp
In deze bijdrage wordt ingegaan op recente juridische ontwikkelingen en actuele thema's op het gebied van PFAS. Aan bod komen: de ZZS-status van PFAS sinds eind 2024 en de juridische implicaties voor bedrijven, de recente uitspraak van de Rechtbank Den Haag in de PFAS-zaak tegen de Staat, het (gefaseerde) EU-verbod op PFAS, bodemsanering, aansprakelijkheid voor vervuiling en sanering en opkomende thema's, zoals PFAS-pesticiden en PFAS in circulaire (bouw)materialen.
Literatuur
- L. Bisschop & M.G. Faure, 'Van Parkersburg tot Dordrecht: Juridische ontwikkelingen en uitdagingen inzake PFAS', Ars Aequi, september 2025, p. 593-604.
- V.M.Y. van 't Lam, Milieu(bestuurs)rechtelijke regulering van PFAS in Nederland , TO 2025/3, p. 77 e.v.
- R. Bassie, 'De nieuwe handreiking Zorgplicht onder artikel 13 Wbb bij bodemverontreiniging met PFAS nader bezien' , VGR 2025, 4, p. 94 e.v.
- Peter Leendertse e.a., Overzicht van PFAS-Pesticiden in de Nederlandse Landbouw, 18 december 2025
- P Leendertse e.a., 'Gebruik van PFAS pesticiden en risico’s voor grondwater en bodem', CLM Onderzoek en Advies, oktober 2025
Jurisprudentie
- Rb. Den Haag 11 februari 2026, ECLI:NL:RBDHA:2026:2175
- ABRvS 24 december 2025, ECLI:NL:RVS:2025:6370, AB 2026/52 m.nt. R. Stijnen
- Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden 2 juli 2024, ECLI:NL:GHARL:2024:4369
- Rb. Rotterdam 27 september 2023, ECLI:NL:RBROT:2023:8987, M en R 2023/108 m.nt. F.C.S. Warendorf
- ABRvS 5 april 2023, ECLI:NL:RVS:2023:1359m M en R 2023/56 m.nt. F.C.S. Warendorf
16.00 - 16.30 Willem Bosma - Bodem
Willem Bosma, advocaat-partner Van der Feltz advocaten
PRESENTATIE Willem Bosma
Onderwerp
Op 1 januari 2024 is, als onderdeel van de Omgevingswet, een ten opzichte van de Wet bodembescherming gewijzigd kader voor bodembeheer in werking getreden. Inmiddels zijn hiermee enkele ervaringen opgedaan en is ook de eerste jurisprudentie verschenen. Tijdens de Actualiteitendag zal hier aandacht aan worden geschonken. Ook zal worden ingegaan op het gewijzigde beleid ten aanzien van de toepassing van staalslakken, waaronder het tijdelijke verbod tot het onder voorwaarden toepassen daarvan, vooruitlopend op de meldplicht (aanvankelijk informatieplicht) die in het Besluit activiteiten leefomgeving zal worden opgenomen.
Literatuur
- P. de Nijs, 'De toekomst van bodembeheer: met veel visie graag!', Praktijk Omgevingsrecht, nummer 5, SDU: augustus 2021;
- G.A. van der Veen, 'Eerste ervaringen met ‘bodem’ onder de Omgevingswet', TBR 2024/160;
- Regeling van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat van 18 juli 2025, nr. IENW/BSK-2025/179312, houdende een tijdelijk verbod en een vergunningplicht op het toepassen van LD- en ELO-staalslak;
- Ministerie herstelt omissie in overgangsrecht zorgplicht Wet bodembescherming, IPLO, 22 oktober 2025 ;
- Verzamelbrief bodem en ondergrond d.d. 19 december 2025 (link);
- Ontwerp Verzamelbesluit Omgevingswet IENW bodem en water 2026, versie Internetconsultatie.
Jurisprudentie
- ABRvS 9 april 2025, ECLI:NL:RVS:2025:1585
- Rb Overijssel 16 april 2025, ECLI:NL:RBOVE:2025:2407
- Rb Midden-Nederland 2 juli 2025, ECLI:NL:RBMNE:2025:3201
- ABRvS 5 augustus 2025, ECLI:NL:RVS:2025:3661
- ABRvS 28 augustus 2025, ECLI:NL:RVS:2025:4122
- Rb Gelderland 19 december 2025, ECLI:NL:RBGEL:2025:11544
POSTERSESSIE
Vijf onderzoekers presenteren hun onderzoek aan de hand van posters. U kunt met de onderzoekers tijdens de pauzes in gesprek.
- Lotte Boon: Hoe kan het recht bijdragen aan hoogwaardige toepassing van grond en producten van de grond?
- Loesanne van der Geest: De zoetwatervoorziening in de Zuidwestelijke Delta
- Tamar van de Gronden: De opschaling van zon-op-binnenwater in Nederland: juridische randvoorwaarden en mogelijkheden in het licht van de hernieuwbare-energietransitie
- Jean-Pierre Halbertsma: De juridische dimensies van waterkerende landschappen
- Tessa van Hooren: De regulering van schaarse (milieu)gebruiksruimte in het omgevingsplan
Bekijkt u hier de webpagina met de samenvattingen van de onderzoeken en de posters.
Met dank aan
De in dit programmaboekje gelinkte literatuur is tot 1 juli 2026 ter beschikking gesteld door:
Wolters Kluwer, Instituut voor Bouwrecht, Boom Juridische uitgevers, Lefebvre Sdu, uitgeverij Paris
